مقاله علمی-پژوهشی: انگیزه های نقد خویشتن در دیوان حافظ(مجله ادب غنایی)

برای مطالعه متن کامل مقاله به مجله پژوهشنامه ادب غنایی مراجعه بفرمایید. اینجا:

http://jllr.usb.ac.ir/article_3987.html

چکیده
خودانتقادی یا نقد خویشتن قسمی از نقد ادبی است که در آن، پدیدآور، در جایگاه منتقد اولیه، اثر، روش، نگرش و یا شخصیت ادبی خویش را تحلیل و بررسی می­کند. در عرصۀ ادبیات، نقد خویشتن انواع مختلفی دارد و انگیزه‌های متفاوتی موجب آن می‌شود. اگر انگیزۀ خودانتقادی درون خود پدیدآور باشد، «نقد خودانگیخته» و اگر انگیزه بیرون از او باشد، «نقد دگرانگیخته» است. حافظ شاعری است که پیوسته در اشعارش به نقد خویشتن پرداخته است. مطالعۀ آثار او از این منظر، دریچۀ جدیدی را بر روی حافظ­پژوهان می‌گشاید. در پژوهش حاضر که مبتنی بر مطالعات کتابخانه­ای و به­شیوۀ تحلیلی-توصیفی انجام می­شود، تلاش شده تا با استفاده از شواهدی که از دیوان حافظ به­دست ‌آمده، انگیزه­هایی که شاعر را به نقد خویشتن واداشته، بررسی شود. به‌نظر می‌رسد حداقل برخی از اصلاحاتی که حافظ در اشعار خود به‌کار بسته و باعث ایجاد اختلاف نسخ در اشعار او شده نیز، حاصل خودانتقادی باشد و این خودانتقادی‌ها بر رفع عیوب آثار، ارتقای متن و افزایش جذابیت اشعار نزد مخاطبان مؤثر بوده است. خودانتقادی‌های حافظ هم از نوع خودانگیخته و هم از نوع دگرانگیخته بوده و عواملی مانند وجود کاستی در فحوای سخنان پیشین او و یا اظهار نظرهای سخن‌ناشناسان مدعی موجب آنها بوده است.

بررسی انگیزه‌های نقد خویشتن در دیوان حافظ

مقاله ۱۲، دوره ۱۵، شماره ۲۹، پاییز و زمستان ۱۳۹۶، صفحه ۲۳۱-۲۵۰  XML اصل مقاله (۶۴۲ K)
نوع مقاله: مقاله پژوهشی
شناسه دیجیتال (DOI): ۱۰.۲۲۱۱۱/jllr.2017.3987
نویسندگان
مهرداد نصرتی orcid ۱؛ یدالله جلالی پندریorcid ۲

آهای! های…

آهای!

های!

سلام!

منم، مهرشاعر،

صدایم را می‌شنوی؟

اینجایم!

کمی اینسوتر،

آری، همان جای همیشگی،

پشت سوراخ جن‌ها نشسته‌ام.

مهم نیست که نمی‌بینی‌ام،

ولی خوب گوش کن!

گذشته گذشته است.

زلزله، سیل و فردا که نوبت حملۀ گاومیش‌هاست،

همه گذشته است،

اما هنوز چاره‌ای هست.

اینجا،

از پشت سوراخ جن‌ها،

فقط به فریاد می‌توانم سخن گفت.

جن‌ها استراق سمع می کنند

و شهاب‌هایم تمام شده است.

اینک، چاره را جز به نجوا نمی‌توان.

آهای!

غیب نمی‌گویم.

-به پیامبران تهمت شاعری می‌زنند.

به شاعران وصلۀ پیامبری نمی‌چسبد.-

صدایم را می‌شنوی؟

آواز یاکریم‌های حیات ما

همه این شده:

فرصت نداریم! فرصت نداریم!

های!

آهاااااای!

صدایم را می‌شنوی؟

هنوز چاره‌ای هست…

خاطره شتر هوا کردن

سلام. اگر کتاب خاطرات دنیای دیگر(۱) را خوانده باشید، می دانید که آنچه در آن کتاب آمده، رویانگاریهایی است که به صداقت آنها یقین دارم. البته رویانگاریهای من نیز شامل حکم کلی آنهاست: فقط می توانند برای صاحب رویا حجت باشند. با این حال، واقع شدن اغلب آنچه در اینگونه رویاها دیده ام(در دنیای روزمره)، مساله را کمی تغییر می دهد، خصوصا اگر بتوانند کمکی به آینده کنند. تذکر دیگر اینکه، رویانگاری های من هرگز ادعای داستان بودن ندارند، هرچند حاوی روایتی کامل هستند. سوم اینکه به هیچوجه در آنها بازبینی نکرده ام و رویا را همانگونه که مشاهده کرده ام، روایت میکنم. آنچه در این پست برایتان می گذارم، رویایی است که دقایقی پیش از سحر ماه مبارک رمضان، مورخ سیزدهم مرداد ۱۳۹۲، رخ داد، چهارم اینکه برای درک بهتر آن، به تعبیر شتر اعجمی و گاومیش وحشی مراجعه کنید. تعمدا خودم تعابیر را نمی آورم تا شائبه ای پیش نیاید. توجه شما را به این نکته جلب می کنم که آنچه از حمله گاومیشها دیدم هنوز رخ نداده و شاید قرار باشد به وقوع بپیوندد. یا علی.

قبل از افطار بود. در حیاط بزرگ یک ساختمان نیمه مخروبه، جماعتی زیاد از مردم بود و من هم در میان آنان. گویا کسی روبروی ما جماعت، معرکه ای گرفته بود. طناب به گردن شتری اعجمی بسته بود و آن را می کشید و دور می چرخاند. بعد سرعتش را اضافه کرد تا اینکه شتر، مثل بادبادکی به هوا رفت. حدوداً سه چهار متر از زمین بالا رفته بود. من به کسانی که دور و برم بودند، گفتم:

– این شتره جنّه!(منظورم این بود که این یک شعبده بازی است. باور نکنید). گویا در همان حال، “شتر هوا کردن” این معرکه گیران و “فیل هوا کردن” معروف را با هم مقایسه کرده و فهمیده بودم که فریبی درکار است.

جماعت اصلاً از این حرف من خوششان نیامد. ناگهان کشفی رُخ داد. اول، آرام گفتم:

– چرا یاد گاومیش افتاده ام؟!(و بدون اتلاف وقت، فریاد زدم:) “گاو میش! الان گاو میش ها حمله می کنن…”، اما دیر شده بود: دروازه ی بزرگ پشت سر این سحرشدگان صحنه ی معرکه، باز شد و از پشت سر، لشکری از حیوانات وحشی به جماعت حمله کردند. در میان آنها گاومیش ها هم بودند. فرصتی برای اینکه مستقیماً به دیگران کمک کنم نبود. به این نتیجه رسیدم که اگر قرار است کمکی بشود، باید اول خودم را از این معرکه (یا در واقع مهلکه) نجات بدهم. به زحمت و بعد از درگیر شدن با عده ای که ممانعت می کردند، به سمت دروازه رفتم. آن دروازه ی بزرگ، حالا فقط به اندازه ی یک درب کوچک معمولی بود که خانه های قدیمی دارند. از آن نوع دربها که فقط یک نفر می تواند از آن عبور کند. تا آخرین لحظه باید برای خروجم می جنگیدم. جنگیدم و خودم را به بیرون رسانده بودم، اما هنوز گوشه ی پائین پیراهنم در دست یکی از مزدوران معرکه بود. عجیب بود که توان نداشتم خودم را از دست او رها کنم. از روی ناچاری، سعی کردم به اصطلاح او را “خر” کنم. ظاهراً آرام گرفتم و به او گفتم:

– ببین! من دیگه بیرونم! بی خیال شو دیگه! دمت گرم!…(رهایم کرد.)

به سرعت برای آوردن کمک رفتم. دوساعت از افطار گذشته بود و من هنوز چیزی نخورده بودم. دلم درد می کرد. یکی دو کوچه آن طرف تر، عده ای با لباس بسیجی، در صف هایی نیمه مرتب(؟!)، نشسته بودند. نفهمیدم که مانور داشتند یا واقعاً برای عملیاتی آماده می شدند؟ کسی را که به نظر از هماهنگ کنندگان آن دسته بود، دیدم. به او گفتم:

– ببین! فقط به من بگو چند تا(آدم) مسلح داری؟ فقط مسلح! بدون اسلحه نمیشه…

بلافاصله چند نفر را همراهم فرستاد و من آنها را به موقعیت درگیری ها هدایت کردم. آنها از همان بیرون شروع کردند به تشخیص و بازداشت کسانی که با آن معرکه گیران همراه بودند. سر راه، مرا هم در مکانی امن قرار دادند. ولی زمانی که وارد شدم دیدم عده ای دیگر نیز آنجا هستند: عده ای که ظاهراً برای حفاظت از آسیب های آن معرکه به آنجا منتقل شده بودند. اما آن جماعت نادان که از اتفاقات واقع شده در آن معرکه بی خبر بودند و خود را محروم از لذات تماشا و ادامه یافتن آن می پنداشتند، با خشم و نفرت و به چشم یک جاسوس و خبرچین به من نگاه می کردند. رفتم و موقعیت را بررسی کردم: امکان خروج نبود، چون ارتفاع آنجا زیادتر از آن بود که بشود به پائین پرید. راه دیگری هم برای خروج وجود نداشت. خدای من! چطور می توانستم به این افراد غرق خشونت حالی کنم که اگر آنها هم به آن معرکه رفته بودند، چه در انتظارشان بود؟! برخی از آنها را کاملاً می شناختم: از اقوام و آشنایان بودند. کشفی رُخ داد: الان با سنگ به من حمله می کنند!

لحظه ای بعد، سنگ ها به سمت من پرتاب می شد. یک خانم(که اتفاقاً از فامیل های نزدیک من در میان آن جماعت بود) سنگ خیلی بزرگی را که اندازه یک صخره بود، بالا برد و آن را چند بار بر سر من کوبید، شدت ضربات او کاری نبود، اما مرا زخمی می کرد. در آن حال و پیش از و پس از تمام شدن این شهود، همه ی تأسفم از آن بود که من نمی توانستم به این جماعت بفهمانم که با لو دادن مکان آن معرکه، از چه بدبختی نجات شان داده ام…

(تقدیم: دکتر مهرداد نصرتی مهرشاعر، مجموعه منتشر نشده خاطرات دنیای دیگر۲)

باد(شعری از مجموعه تیه)

اینگاه خود تو بگو که چند سال عمر مرا

پشت این واژه های عریان

دفن کرده ای

***

به آزادی(سوگند)

که پشت محو شدن آخرین واژه پنهانی

جایی که بادتنهاست در حیاط

بی که برگی بر پاییز

یا مچاله ای از شعر من که می رقصد.

جذبه

جذبه(شعری از مجموعه تیه):

از اقتدار ترد گیاهی که ابر را

تا دشت می کشاند

او را شناختم

***

وهمی که جذبه را به من آموخت.

مقاله علمی-پژوهشی: اهمیت نقد خویشتن در عرصه خلاقیتهای ادبی

فصلنامه تخصصی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال ۱، شماره ۱، بهار ۹۸ ، شماره پی در پی ۴۳

اهمیت نقد خویشتن در عرصۀ خلاقیتهای ادبی

صفحه (۲۱ – ۴۰)
مهرداد نصرتی، یدالله جلالی پندری

چکیده
در مطالعات نوین، دامنۀ نقد گسترده شده است. امروزه، نقد ادبی ادامۀ اثر است و جز با آن، به کمال نمیرسد. از سویی، شاعر یا نویسندۀ ادبی میتواند خود در جایگاه منتقد اولیه قرار گرفته و به خود انتقادی بپردازد، کما اینکه ادیبان، از دیرباز، بصورت خودآگاه یا ناخودآگاه، به نقد خویشتن پرداخته اند. این خود انتقادی ها گاهی در اثنای اثر ادبی و گاهی در منابع برون متنی(مثل نامه ها، یادداشتها و سخنرانیها و مقدمه های کتب و رسائل) ظهور یافته است. با اینحال، در مواردی پدیدآور ادبی تلاش کرده تا بصورت آگاهانه و سازمانیافته به نقد اثر، روش، زندگی خود بعنوان یک ادیب و یا نگرش خویش به ادبیات بپردازد. در این تحقیق تلاش شده با به رهگیری از دادههای کتابخانهای و بوسیلۀ تحلیل و توصیف، اهمیت نقد خویشتن بررسی شود، از جمله آنکه خوانندۀ عادی ادبیات، در عصر حاضر، با انبوهی از تولیدات ادبی، با کیفیتهای تفاوت روبروست. خود انتقادی میتواند هرچه بیشتر به او کمک کند تا به گزینۀ صحیح دست یابد.

کلمات کلیدی
نقد ادبی , خودانتقادی , نقد خویشتن , اهمیت و ضرورت

برای دانلود متن کامل مقاله اینجا کلیک کنید